รู้จัก "ไส้เดือนฝอย" นักฆ่าจิ๋วแห่งโลกเกษตร! มีทั้ง "มิตร" และ "ศัตรู"
หลายคนอาจจะเคยได้ยินชื่อ #ไส้เดือนฝอย (Nematodes) กันมาบ้าง แต่อาจจะยังไม่รู้ว่าพวกมันคืออะไร? สัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังตัวจิ๋ว รูปร่างกลมยาวคล้ายเส้นด้าย ขนาดแค่ 300-1,000 ไมโครเมตร มองด้วยตาเปล่าไม่เห็น ต้องส่องผ่านกล้องจุลทรรศน์เท่านั้น
ในธรรมชาติ เราแบ่งไส้เดือนฝอยออกเป็น 3 กลุ่มหลักๆ ที่นำมาใช้ประโยชน์และควบคุมกันครับ
1. สายพันธุ์ที่ใช้กำจัดแมลง (Entomopathogenic Nematodes): ฮีโร่ของเรา! เช่น สายพันธุ์ไทย (Steinernema sp.) เป็นตัวเบียนสังหารแมลงศัตรูพืชได้อย่างเด็ดขาด
2. สายพันธุ์ตัวห้ำ (Predatory Nematodes): สายฟาด! เป็นมิตรต่อระบบนิเวศ กินสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กหรือไส้เดือนฝอยชนิดอื่นเป็นอาหาร (เอามากินไส้เดือนฝอยรากปมได้ด้วยนะ)
3. สายพันธุ์ศัตรูพืช (Plant-parasitic Nematodes): ตัวร้ายตัวจริง! เช่น "ไส้เดือนฝอยรากปม" ตัวการทำลายระบบรากพืชเศรษฐกิจ (พริก มะเขือเทศ) ทำให้ผลผลิตพังพินาศ
กลไกการสังหารของ #ไส้เดือนฝอยกำจัดแมลง สายพันธุ์ไทย (Steinernema saimkayai) ที่ทนร้อนได้ถึง 38 องศาเซลเซียส!
1. การบุกรุก: ตัวอ่อนระยะที่ 3 จะอาศัยในดิน คอยไชเข้าสู่ตัวแมลงทางช่องเปิดตามธรรมชาติ เช่น ปาก รูหายใจ หรือทวาร
2. ปล่อยแบคทีเรียมรณะ: พอเข้าไปในกระแสเลือด จะคายแบคทีเรียร่วมอาศัย (Xenorhabdus nematophilus) ออกมา สร้างสารพิษทำแมลงเลือดเป็นพิษ ตายอย่างรวดเร็วภายใน 24-48 ชั่วโมง!
3. การขยายพันธุ์: ขยายพันธุ์กันเองในซากแมลง (ตัวเมีย 1 ตัว ออกไข่ได้ 800-1,000 ฟอง) พออาหารหมด ตัวอ่อนระยะที่ 3 นับแสนตัวจะไชทะลุซากออกมาหาเหยื่อตัวใหม่ต่อไป
จัดการแมลงศัตรูพืชเป้าหมายได้กว่า 200 ชนิด! โดยเฉพาะพวกที่หลบซ่อนในที่ลับหรือในดิน เช่น หนอนกระทู้ ด้วงหมัดผัก ด้วงแรด แมลงวันผลไม้ แมลงกระชอน ปลวก และแมลงสาบ
วิธีขยายพันธุ์ทำใช้เองแบบง่ายๆ (ลดต้นทุนได้เยอะ!)
1. วิธีเพาะเลี้ยงบนอาหารเทียมฟองน้ำ (สูตรกรมวิชาการเกษตร):
ผสมไข่ไก่หรือไข่เป็ด + น้ำมันสัตว์ + น้ำสะอาด (อัตราส่วน 5:2:3) นำฟองน้ำตัด 1x1 ซม. ชุบน้ำอาหารให้ชุ่ม นำไปใส่ถุงแล้วนึ่งฆ่าเชื้อ 1-1.5 ชม. ทิ้งให้เย็นสนิท แล้วฉีดหัวเชื้อไส้เดือนฝอยลงไป นำไปบ่มในที่ร่มอุณหภูมิห้อง 7 วัน จะได้ไส้เดือนฝอย 20-30 ล้านตัวต่อถุง!
2. วิธีเลี้ยงขยายในแมลงอาศัย (In vivo สำหรับสายพันธุ์ต่างประเทศ):
ใช้ "หนอนกินรังผึ้ง" เป็นเหยื่อล่อ หยดหัวเชื้อลงบนกระดาษรองก้นกล่อง ใส่หนอนลงไป พอหนอนติดเชื้อตาย (ตัวเปลี่ยนเป็นสีเหลืองครีม/น้ำตาลเข้ม) ให้นำซากไปวางบนตะแกรงในกล่องที่มีความชื้น บ่มไว้ 10-16 วัน ไส้เดือนฝอยจะไชลงสู่น้ำด้านล่าง นำน้ำไปกรองใช้ได้เลย
ข้อควรปฏิบัติในการนำไปใช้งานให้เป๊ะปัง
1. การสกัดเชื้อ (สูตรฟองน้ำ): ขยำฟองน้ำในน้ำเปล่า แนะนำหยดน้ำยาล้างจาน 1-2 หยดเพื่อล้างความมันของน้ำมันหมู จะทำให้ไส้เดือนฝอยหลุดง่ายขึ้น จากนั้นกรองฟองน้ำทิ้ง นำน้ำไปผสมใส่ถังฉีดพ่น
2. อัตราการใช้: แปลงทั่วไป ใช้เชื้อ 2-4 ถุง ต่อน้ำ 20 ลิตร พ่นทุก 5 วัน (ถ้าปราบด้วงหมัดผัก อาจต้องจัดหนัก 150-200 ล้านตัว ต่อน้ำ 20 ลิตร)
3. เทคนิคสำคัญที่สุดที่ห้ามพลาด:
- ต้องพ่นช่วงเย็นหรือเช้าตรู่เท่านั้น! (รังสี UV ทำลายไส้เดือนฝอยได้)
- สภาพดินต้องมีความชื้น (ควรให้น้ำก่อนฉีดพ่น) เพื่อให้ไส้เดือนฝอยมีฟิล์มน้ำสำหรับว่ายไปหาเหยื่อ
- ขณะพ่น ต้องเขย่าถังบ่อยๆ (ทุก 10 นาที) ป้องกันเชื้อตกตะกอนก้นถัง
ข้อมูลจาก: เอกสารคู่มือ "ไส้เดือนฝอยกำจัดแมลง" ศูนย์บริหารศัตรูพืช จ.ขอนแก่น และ ศูนย์ส่งเสริมเทคโนโลยีการเกษตรด้านอารักขาพืช