สะเดาน้ำปลาหวานปลาดุกย่าง เป็นอาหารโปรดของคนไทยมาตั้งแต่สมัยอยุธยา และเป็นหนึ่งในเมนูโปรดปรานของผู้เขียนมาตั้งแต่เด็กแล้ว ไม่ใช่มาชอบทีหลังเมื่อวัยถึง แบบ “กินของขม ชมเด็กสาว เล่าความหลัง” แต่อย่างใด

ยังมีอีกคำพังเพยโบราณที่กล่าวไว้ว่า “หวานปานน้ำอ้อย พอกสะเลียม” ก็หมายความถึง คารมหวานๆ ของไอ้หนุ่มตอนจีบสาวใหม่ๆ ไงครับ แรกปิ๊งกันข้างนอกหวานหยดย้อยดุจน้ำผึ้ง พอเล็มน้ำผึ้งที่เคลือบไว้หมดสาวเจ้าก็เจอความขมของสะเดาที่ซ่อนไว้ภายในเข้าให้” หรืออะไรทำนองนี้แหละ เรื่องแบบนี้ตัวใครตัวมัน รายละเอียดเงื่อนไขของหัวใจย่อมต่างกันไปตามแต่ละบุคคลและกาลเทศะครับ

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ เป็นไม้ยืนต้น ใบเลี้ยงคู่ สูงได้ตั้งแต่ 5-12 เมตร ทุกส่วนของต้นมีรสขมจัด เปลือกต้นมักแตกล่อนเป็นสะเก็ดร่องๆ ใบประกอบแบบขนนก เรียงสลับกัน ขอบใบมีหยัก รูปใบเอี้ยวโค้งนิดๆ ดอกออกเป็นช่อที่ปลายกิ่ง สีขาว ผลกลมรี สีเขียว เมื่อสุกจะกลายเป็นสีดำ เมื่อไม่นานมานี้ปรากฏว่ามีสะเดาพันธุ์สีดำออกมาสู่ตลาดด้วย ก็แปลกตาดูสวยงามดี เพราะใบและกิ่งก้านมีสีม่วงอมดำ ต่างไปจากสะเดาสีเขียวธรรมดา

สรรพคุณและการใช้ประโยชน์ คนโบราณเชื่อว่ากินสะเดาช่วงอากาศเปลี่ยน จะช่วยป้องกันโรคไข้หัวลม หากท่านกินขมมากไม่ไหว ก็อาจแก้โดยการนำไปลวกด้วยน้ำข้าวร้อนๆ หรือเผาไฟแบบผ่านๆ เรียกว่า ยอดสะเดาฟาดไฟ ก็จะทำให้ลดความขมลงได้บางส่วน เทคนิคการเก็บยอดสะเดาไว้กินนานๆ ทำได้โดยการนำมาล้างน้ำ แขวนตากลมไว้สัก 2-3 แดด เก็บไว้ในที่ที่อากาศโปร่งถ่ายเทได้ดี เมื่อจะกินก็นำลงมาลวกน้ำร้อนอีกครั้ง ก็จะได้สะเดาที่รสชาติไม่ต่างไปจากเก็บสดๆ เท่าไหร่เลย ยอดอ่อนสะเดารวมทั้งช่อดอก มีสรรพคุณช่วยเรียกน้ำย่อย ทำให้เจริญอาหาร อุดมด้วยสารที่มีประโยชน์มากมาย เช่น เบต้าแคโรทีน แคลเซียม ฟอสฟอรัส วิตามิน บี 1 บี 2 บี 3 วิตามินซี เท่านี้ยังไม่พอ แถมยังมี Liminoids ไว้คอยต้านอนุมูลอิสระแถมให้อีกนะครับ ใบอ่อนยังนำมาตำพอกทารักษาโรคผิวหนัง กลาก เกลื้อน เชื้อรา ได้สารพัด เปลือกลำต้น มีรสฝาดของแทนนิน แก้ท้องเดิน ท้องเสีย แก้โรคบิดมูกเลือด เมล็ดมีสาร Azadirachtin ออกฤทธิ์ฆ่าแมลง มีน้ำมัน margosa oil ใช้ทำสีย้อมผ้า มีฤทธิ์ฆ่าพยาธิบางตัวได้ด้วย ทั้งใบแก่และเมล็ดนำมาตำโขลกรวมกันปนกับตะไคร้หอม ข่าแก่ หรือยาฉุน ตีกับน้ำสบู่ ทำเป็นยาป้องกันกำจัดศัตรูพืชแบบชีวภาพได้ผลดีเยี่ยม จัดได้ว่า สะเดา เป็นทั้งอาหารและยา แบบ three in one คือ กินก็ได้ ทาก็ได้ กำจัดแมลงก็ได้